2019 Ekim ay\u0131nda d\u00fcnyam\u0131zda ilk SARS-CoV-2 vir\u00fcs vakas\u0131n\u0131n tespitinden beri 20 ay\u0131 ge\u00e7en bir s\u00fcre sonunda 27 Haziran 2021 itibar\u0131 ile t\u00fcm d\u00fcnyada 3.899.172 ki\u015fi hayat\u0131n\u0131 kaybederken T.C Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 resmi verileri ile \u00fclkemizde ayn\u0131 tarih itibar\u0131 ile 49.576 ki\u015fi hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir.\u00dclkemiz i\u00e7in 50 bin ki\u015fiye yakla\u015fan bu resmi rakam korkun\u00e7 bir fiziksel ve psikolojik kay\u0131pt\u0131r. Hepimiz yak\u0131n \u00e7evremizde arkada\u015flar\u0131m\u0131zda ,akrabalar\u0131m\u0131zda hatta kendimizde bu hastal\u0131\u011f\u0131 ya\u015fad\u0131k ve sonu\u00e7lar\u0131-kay\u0131plar\u0131 ile y\u00fczle\u015ftik. A\u015f\u0131lanma say\u0131s\u0131n\u0131n h\u0131zla artmas\u0131 ve koruyucu tedbirler ile vaka say\u0131lar\u0131 h\u0131zla azal\u0131rken yeni varyant tip hastal\u0131k tehditleri maalesef pe\u015fimizi b\u0131rakm\u0131yor.Bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar bu vir\u00fcs\u00fcn toplum i\u00e7inde etkisinin giderek azalsada hep var olaca\u011f\u0131na dair tahminler yap\u0131yor. \u00d6yleyse biriken tecr\u00fcbeler ve ar\u015fivleri tarayarak bu hastal\u0131k nereden geldi? Niye bitmiyor? Nas\u0131l b\u00f6yle salg\u0131nlar engellenebilir diye hepimizin bilgi sahibi olmas\u0131 ve tedbirini almas\u0131 zaman\u0131 geldi ve ge\u00e7iyor.Maalesef g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131z\u0131n i\u00e7ine sokulan ,a\u015f\u0131r\u0131 l\u00fczumsuz ve gereksiz bizim varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 hi\u00e7 ilgilendirmeyen ama bizi l\u00fczumsuzca oyalayan binlerce bilgi kirlili\u011fi i\u00e7inde b\u00f6yle bir sorunun nedenini sorgulayam\u0131yoruz.G\u00fcn\u00fcm\u00fcz post modern toplumunun bir \u00e7e\u015fit idare \u015fekli b\u00f6yle olabilir ama insan olarak temel ya\u015fam hakk\u0131m\u0131z ve buradaki kay\u0131plar\u0131m\u0131z\u0131n nedenlerini sorgulayamayacaksak ve sorunlar\u0131 yok saymay\u0131 kabul edeceksek bizi bekleyen korkun\u00e7 felaketleri de kabul ederiz.Bu nedenle i\u00e7inde bulundu\u011fumuz \u00e7er\u00e7evedeki resime geni\u015f bir a\u00e7\u0131dan bakmay\u0131 ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcz tarihi ile bir de\u011ferlendirme yapmay\u0131 istedim.<\/p>\n\n\n\n
V\u0130R\u00dcSLER\u0130N AKRABALIKLARININ FARKED\u0130LMES\u0130<\/p>\n\n\n\n
1977-78 y\u0131l\u0131nda Kuzeydo\u011fu Asya’da ortaya \u00e7\u0131kan ve d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda yakla\u015f\u0131k 700.000 insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olan H1N1 influenza hastal\u0131\u011f\u0131 pandemisinin (Rus Gribi) ilgin\u00e7 \u00f6zellikleri vard\u0131. \u0130lk olarak, neredeyse yaln\u0131zca 20’li ya\u015flar\u0131n ortalar\u0131nda<\/a> veya daha gen\u00e7 olan insanlar bu hastal\u0131ktan etkilenmi\u015fti . Bilim insanlar\u0131 , bu durumu a\u00e7\u0131klayabilecek ba\u015fka bir tuhafl\u0131k daha ke\u015ffettiler<\/a> : 1950’lerde toplumda dola\u015fan bir vir\u00fcs t\u00fcr\u00fcyle neredeyse ayn\u0131 \u00f6zellikler mevcuttu. Yirmili ya\u015flardan daha b\u00fcy\u00fck insanlar\u0131n onlar\u0131 bu hastal\u0131ktan koruyan ba\u011f\u0131\u015f\u0131klar\u0131 vard\u0131 ( Yani Otuz ya\u015f\u0131ndan b\u00fcy\u00fckler ba\u011f\u0131\u015f\u0131kt\u0131lar ) oysa daha gen\u00e7lerin bu hastal\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yoktu ve hastalanabiliyordular.<\/p>\n\n\n\n Ama vir\u00fcsler s\u00fcrekli evrime u\u011frad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, nas\u0131l oluyor da bu vir\u00fcs genetik olarak ge\u00e7en zaman i\u00e7inde bu kadar sabit kalabilmi\u015fti? Bilim insanlar\u0131, bu vir\u00fcs\u00fcn bir laboratuarda donmu\u015f oldu\u011funu tahmin ettiler. Bu vir\u00fcs\u00fcn de genellikle, a\u015f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda kullan\u0131lan di\u011fer vir\u00fcslerdeki gibi s\u0131cakl\u0131\u011fa duyarl\u0131 ve hassas oldu\u011funun tespit edilmesi bunu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmekteydi.<\/p>\n\n\n\n 2002 y\u0131l\u0131ndaki Hong Kong merkezli SARS hastal\u0131\u011f\u0131 salg\u0131n\u0131na kadar, koronavir\u00fcsler t\u00fcm d\u00fcnyada olduk\u00e7a iyi huylu bir hastal\u0131k kayna\u011f\u0131 olarak kabul edildi ve yaln\u0131zca hafif ila orta dereceli so\u011fuk alg\u0131nl\u0131\u011f\u0131na neden olduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc. SARS’\u0131n Kas\u0131m 2002’de \u00c7in’in g\u00fcneyinde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131nda asl\u0131nda 5 ay s\u00fcre ile bu hastal\u0131k h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan tamamen \u00f6rtbas edilmi\u015fti. Hastal\u0131k di\u011fer \u00fclkelere yay\u0131l\u0131p , 8000’den fazla insana bula\u015f\u0131p ve 774 ki\u015finin \u00f6l<\/a>\u00fcm\u00fcne neden oldu\u011funda tarih 2003 yaz\u0131na gelmi\u015f, ve hastal\u0131k kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131.Yetkililer SARS’\u0131 bast\u0131rmay\u0131 ba\u015fard\u0131lar \u00e7\u00fcnk\u00fc enfekte olmu\u015f ki\u015filer belirgin \u015fekilde hasta olduklar\u0131nda hastal\u0131\u011f\u0131 kendilerine yayan di\u011fer insanlar\u0131 tespit ettiler ve o insanlar\u0131n da izole edilmesi iyile\u015fmeyi sa\u011flad\u0131. Ancak buradaki kabaca y\u00fczde 10’luk vaka \u00f6l\u00fcm oran\u0131 alarmlar\u0131n \u00e7almas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok ac\u0131 bir uyar\u0131yd\u0131 ve bir sonraki muhtemel bir koronavir\u00fcs pandemisini \u00f6nlemek bilimsel bir \u00f6ncelik haline gelmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n \u015eimdiyse, 50 y\u0131l sonra ikinci kez, bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n neden oldu\u011fu bir pandemi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olup olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z konusunda sorular vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in h\u00fck\u00fcmetinin engellemeleri, SARS-CoV-2 vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn do\u011frudan vah\u015fi do\u011fadan m\u0131? yoksa \u00c7in’in Wuhan \u015fehrindeki bir laboratuvar yoluyla m\u0131 geldi\u011fini veya genetik deneylerin bu olaya dahil olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kesin olarak bilmemize engel olsa da, halen bildiklerimiz zaten olduk\u00e7a rahats\u0131z edicidir.<\/p>\n\n\n\n Ancak daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n yeni tehditleri ortaya \u00e7\u0131karmadaki ba\u015far\u0131s\u0131 her zaman haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olma anlam\u0131na gelmiyordu.<\/p>\n\n\n\n Koronavir\u00fcs hastal\u0131\u011f\u0131 bilimsel ara\u015ft\u0131rma faaliyetleri ile ilgili olmadan do\u011fal ya\u015famdaki evrim sonucu hayvandan insana s\u0131\u00e7ram\u0131\u015f olsa bile, olas\u0131 b\u00f6yle bir felaketin temelleri zaten y\u0131llar \u00f6nce at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ve bundan ders al\u0131nmas\u0131 ba\u015fka hastal\u0131klar\u0131n \u00f6nlenmesi i\u00e7in \u015fartt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n KORONAV\u0130R\u00dcSLER\u0130N DO\u011eAL YA\u015eAMDAK\u0130 HAYVANLAR \u0130LE KONAK \u0130L\u0130\u015eK\u0130S\u0130<\/p>\n\n\n\n 2005 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde, \u00c7in’in Wuhan Viroloji Enstit\u00fcs\u00fc’nde tan\u0131nm\u0131\u015f bir virolog olan Dr. Shi Zhengli de dahil olmak bir \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 – at nal\u0131 gurubu yarasalar\u0131 (Rhinolophidae<\/strong> ailesindendirler) SARS’\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 olas\u0131 birincil konak hayvan olarak tan\u0131mland\u0131lar<\/a> . Takip eden y\u0131llarda, bilim insanlar\u0131 yarasa koronavir\u00fcslerini do\u011fal hayatta takip etti ve laboratuvarlarda inceledi.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde SARS’\u0131n \u00f6zellikle G\u00fcney Asya’da insanlara bazen vah\u015fi ya\u015fam pazarlar\u0131nda sat\u0131lan sevimli k\u00fc\u00e7\u00fck bir memeli olan palmiye misk kedileri (Paguma larvata<\/em> ailesindendir.G\u00fcney \u00c7in ve Vietnam’da insanlar taraf\u0131ndan yenilir) taraf\u0131ndan yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131lmaktad\u0131r, bu hayvanlarda yarasalar\u0131 besin kayna\u011f\u0131 olarak kullan\u0131r. Ancak 2008 y\u0131l\u0131na<\/a> kadar yarasa koronavir\u00fcslerinin b\u00f6yle bir arac\u0131 hayvana ihtiya\u00e7 duymadan insan akci\u011fer h\u00fccrelerini do\u011frudan enfekte edebilece\u011finden \u015f\u00fcpheleniliyordu<\/a> . 2013 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde, Dr. Shi’nin laboratuvar deneyleri<\/a> ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011finde bunun olabilece\u011fini g\u00f6sterildi.<\/p>\n\n\n\n Yine de bilim adamlar\u0131 yarasalar, yarasa \u00f6rnekleri ve yarasa vir\u00fcsleri ile o zamandan beri hep \u015f\u00fcphe uyand\u0131ran ko\u015fullar alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n Vir\u00fcslerin do\u011fas\u0131nda s\u00fcrekli olarak mutasyona u\u011framak, rastgele olu\u015fan kazalar sonucu de\u011fi\u015fim ge\u00e7irerek , genomuna par\u00e7alar eklemek veya \u00e7\u0131karmak ya da genetik kod bitlerini di\u011fer vir\u00fcslerle de\u011fi\u015f toku\u015f etmek – (rekombinasyon ) vard\u0131r. Bu s\u00fcrekli devam eden deneme yan\u0131lma, vir\u00fcslerin yeni bir t\u00fcre bula\u015fmas\u0131na izin verebilecek \u00f6zelliklerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bu evrimsel bir ilerleyi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Bu ilerleyi\u015fteki farkl\u0131la\u015fmalar\u0131 tahmin etmek i\u00e7in bilim insanlar\u0131 bu s\u00fcreci y\u00f6nlendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Bazen i\u015flev kazan\u0131m\u0131 ara\u015ft\u0131rmas\u0131 olarak adland\u0131rd\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, bilim insanlar\u0131 vir\u00fcslerin nas\u0131l daha tehlikeli hale gelebileceklerini g\u00f6rmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 vir\u00fcsleri genetik olarak manip\u00fcle ettiler.<\/p>\n\n\n\n KORONAV\u0130R\u00dcS B\u0130OM\u00dcHEND\u0130SL\u0130K \u0130LE D\u00dcZELT\u0130LEB\u0130L\u0130RM\u0130?<\/p>\n\n\n\n 2015 y\u0131l\u0131nda Nature Medicine’de yay\u0131nlanan bir makalede , d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fl\u0131ca geli\u015fmi\u015f iki coronavir\u00fcs laboratuvar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 – Dr Shi; ve Chapel Hill’deki Kuzey Karolina \u00dcniversitesi’nde profes\u00f6r olan Ralph Baric; ortak meslekda\u015flar\u0131 ile – bir koronavir\u00fcs\u00fc biyom\u00fchendislik sonucu \u00e7\u00f6z\u00fcmlediklerini yazd\u0131lar. \u00c7al\u0131\u015fma, Dr. Baric’in UNC’deki laboratuvar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirildi. Bir at nal\u0131 yarasa vir\u00fcs\u00fcnden ,koronavir\u00fcslerin h\u00fccrelerinin kilidini a\u00e7mak ve bu h\u00fccreleri enfekte etmek i\u00e7in kullan\u0131lan \u201canahtar\u201d olan bir ba\u015fak proteini ald\u0131lar ve bunu farelere uyarlanm\u0131\u015f bir insan SARS vir\u00fcs\u00fc ile birle\u015ftirdiler. Bu “kimerik” (Kimerizm<\/strong>, iki sperm taraf\u0131ndan ayr\u0131 ayr\u0131 d\u00f6llenmi\u015f iki ayr\u0131 yumurtan\u0131n geli\u015fmesi ile olu\u015fan iki embriyonun (\u00e7ift yumurta ikizi karde\u015flerin) geli\u015fmenin erken d\u00f6neminde (blastomer veya gastrula evrelerinde) birle\u015ferek tek bir canl\u0131 olarak do\u011fmalar\u0131na denir. ) vir\u00fcs\u00fcn insan h\u00fccrelerini enfekte edebilece\u011fini ve baz\u0131 yarasa vir\u00fcslerinin “mutasyon veya adaptasyon olmadan insanlar\u0131 enfekte edebildi\u011fini” \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcler. Bu, Dr. Shi’nin SARS benzeri bir yarasa koronavir\u00fcs\u00fcn\u00fcn laboratuvarda insan hava yolu h\u00fccrelerini do\u011frudan enfekte etme yetene\u011fini g\u00f6sterdi\u011fi 2013 deneylerinden sonra ikinci kez olmu\u015ftu.<\/p>\n\n\n\n Bu t\u00fcr bir genetik manip\u00fclasyon, \u00f6zellikle Hollanda ve Amerika Birle\u015fik Devletleri’ndeki laboratuvarlar\u0131n 2011’de H5N1 influenza A vir\u00fcs\u00fcnden (Ku\u015f gribi vir\u00fcs\u00fc) genetik materyal kullanarak yeni grip vir\u00fcs\u00fc t\u00fcrleri olu\u015fturduklar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamalar\u0131ndan sonra bilim insanlar\u0131 aras\u0131nda endi\u015feleri artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.Bu yeni vir\u00fcs t\u00fcrleri, insan benzeri akci\u011ferlere sahip gelincikler (Bir cins kokarca) aras\u0131nda hava yoluyla kolayca yay\u0131labilirdi. Bilim insanlar\u0131 aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir karga\u015fa hemen ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n\n\n\n 2015 koronavir\u00fcs deneyini ortak olarak savunan ,Dr. Shi ve EcoHealth Alliance \u015firketinin yak\u0131n bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 , ABD h\u00fck\u00fcmetinden son on y\u0131lda on milyonlarca dolar alan Dr. Peter Daszak ortak bir \u015fekilde Dr.Peter Daszak’\u0131n bulgular\u0131n\u0131 t\u00fcm d\u00fcnyaya s\u00f6yledi<\/a>ler. Bu \u015fekilde di\u011fer bilim insanlar\u0131n\u0131n dikkatlerinin bu en b\u00fcy\u00fck riske odaklanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamal\u0131yd\u0131lar , \u00e7\u00fcnk\u00fc “bu vir\u00fcs, art\u0131k ortaya \u00e7\u0131kan bir hastal\u0131k kayna\u011f\u0131 aday\u0131ndan a\u00e7\u0131k ve mevcut bir tehlikeye ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131.”<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer bilim insanlar\u0131 da \u00e7ok endi\u015feliydi. Paris’teki Pasteur Enstit\u00fcs\u00fc’nden bir virolog olan Dr.Simon Wain-Hobson, “Vir\u00fcs laboratuardan ka\u00e7sayd\u0131, kimse trajik gidi\u015fat\u0131 tahmin edemezdi” dedi.<\/p>\n\n\n\n Yak\u0131n tarih, bu t\u00fcr endi\u015feler i\u00e7in pek \u00e7ok benzer \u00f6rnek sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r..<\/p>\n\n\n\n KORONAV\u0130R\u00dcSLER G\u00dcVENL\u0130 LABORATUAR ORTAMINDAN KA\u00c7ARSA?<\/p>\n\n\n\n \u0130lk SARS salg\u0131ndan bu yana neredeyse her SARS vakas\u0131n\u0131n laboratuvar s\u0131z\u0131nt\u0131lar\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor – Pekin’deki bir laboratuvardan bir ay i\u00e7inde iki kez olmak \u00fczere toplam \u00fc\u00e7 ayr\u0131 \u00fclkede alt\u0131 vaka bu \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olup bir vakada, vir\u00fcs\u00fc s\u0131zd\u0131ran ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n\u0131n annesi \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n\n\n\n 2007’de, b\u00fcy\u00fck miktarda \u00e7iftlik hayvanlar\u0131n\u0131 mahveden ve 2001’de \u0130ngiltere’de b\u00fcy\u00fck bir krize neden olan \u015eap hastal\u0131\u011f\u0131 (\u015eap hastal\u0131\u011f\u0131 ( FMD ) veya toynak a\u011f\u0131z hastal\u0131\u011f\u0131 ( HMD ), evcil ve yabani s\u0131\u011f\u0131rlar<\/a> dahil olmak \u00fczere \u00e7ift \u200b\u200bt\u0131rnakl\u0131 <\/a>hayvanlar\u0131<\/a> etkileyen bula\u015f\u0131c\u0131<\/a> ve bazen \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olan viral bir <\/a>hastal\u0131kt\u0131r<\/a> . [1] <\/a>[2]<\/a><\/sup> Vir\u00fcs, iki ila alt\u0131 g\u00fcn s\u00fcren y\u00fcksek bir ate\u015fe neden olur, ard\u0131ndan a\u011f\u0131z i\u00e7inde ve ayaklarda patlay\u0131p topall\u0131\u011fa<\/a> neden olabilecek kabarc\u0131klar olu\u015fur<\/a> .) en y\u00fcksek biyog\u00fcvenlik derecesi olan BSL-4’e sahip bir \u0130ngiliz laboratuvar\u0131ndaki drenaj borusu s\u0131z\u0131nt\u0131s\u0131ndan hastal\u0131k etkeni vir\u00fcs\u00fcn s\u0131zmas\u0131 (ka\u00e7mas\u0131) sonucu olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n \u00c7i\u00e7ek hastal\u0131\u011f\u0131ndan d\u00fcnyada \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc bilinen son ki\u015fi bile, 1978’de \u0130ngiltere’de bir laboratuvar kazas\u0131 nedeniyle enfekte olan biriydi.<\/p>\n\n\n\n 2012 y\u0131l\u0131nda Hastal\u0131k Kontrol ve \u00d6nleme Merkezleri, tehlikeli hastal\u0131k kaynaklar\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fan Amerikan laboratuvarlar\u0131ndaki raporlama sistemlerine ili\u015fkin yay\u0131nlanan ilk ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda, alt\u0131 y\u0131l boyunca, genellikle BSL-3 laboratuvarlar\u0131nda laboratuvar kaynakl\u0131 11 enfeksiyon bildirdi -bunlar aras\u0131nda g\u00fcvenlik kategorisi t\u00fcberk\u00fcloz gibi y\u00fcksek riskli hastal\u0131k kaynaklar\u0131 i\u00e7in ayr\u0131lm\u0131\u015f olanlar da vard\u0131. B\u00fct\u00fcn bu durumlarda, laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 enfekte olana kadar hastal\u0131\u011fa tutulma fark edilmedi veya rapor edilmedi.<\/p>\n\n\n\n Ocak 2014’te CDC( ABD Hastal\u0131k kontrol ve \u00f6nleme merkezi ), iyi huylu bir grip vir\u00fcs\u00fc \u00f6rne\u011fini \u00f6l\u00fcmc\u00fcl A(H5N1) ile kontamine etti<\/a> , ancak tehlikeyi aylar sonraya kadar ke\u015ffedemedi. Ve Haziran 2014’te, yanl\u0131\u015fl\u0131kla uygunsuz \u015fekilde devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f \u015farbon bakterilerini laboratuvarlara g\u00f6nderdi ve numunelerle koruyucu ekipman olmadan \u00e7al\u0131\u015fan<\/a> en az 62 CDC \u00e7al\u0131\u015fan\u0131<\/a> muhtemel olarak bu bakteriyi g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131n i\u00e7ine \u00e7\u0131kard\u0131<\/a> . Bir ay sonra, Ulusal Sa\u011fl\u0131k Enstit\u00fcleri’ndeki bir depoda<\/a> canl\u0131 \u00e7i\u00e7ek hastal\u0131\u011f\u0131 vir\u00fcs\u00fc \u015fi\u015feleri bulundu .<\/p>\n\n\n\n Ekim 2014<\/a>‘de , b\u00fct\u00fcn bu y\u00fcksek belirleyici olaylar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesinden sonra, Amerika Birle\u015fik Devletleri, birka\u00e7 istisna d\u0131\u015f\u0131nda, bu konudaki yeni kazan\u00e7 -fonksiyon-ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n finansman\u0131n\u0131 durdurdu. Bu Moratoryum 2017 y\u0131l\u0131nda kald\u0131r\u0131ld\u0131.Bunu takiben bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n g\u00fcvenli\u011fi ile ilgili sorunlar \u00e7ok k\u0131sa zaman sonra tekrar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u00c7\u0130N H\u00dcK\u00dcMET\u0130 HASTALI\u011eI GE\u00c7 M\u0130 A\u00c7IKLADI?<\/p>\n\n\n\n 30 Aral\u0131k 2019’da Uluslararas\u0131 Bula\u015f\u0131c\u0131 Hastal\u0131klar Derne\u011fi taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan halka a\u00e7\u0131k bir internet sitesi e-posta adresinde , \u00c7in’in Vuhan kentinde “a\u00e7\u0131klanamayan bir pn\u00f6moninin ( zat\u00fcrre)” ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 konusunda halk\u0131 uyard\u0131<\/a> ve ilk vakalar\u0131n \u015fehrin Huanan deniz \u00fcr\u00fcnleri pazar\u0131nda oldu\u011funu bildirdi. 10 Ocak 2020 tarihinde, \u00c7inli bir bilim adam\u0131 bir a\u00e7\u0131k internet adresi \u00fczerinde gizli bir adla virusun genomunu vererek SARS-CoV-2 ismini a\u00e7\u0131klad\u0131. \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti, vir\u00fcs\u00fcn 19 Ocak<\/a> 2020’ye kadar insanlar aras\u0131nda yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yalanlam\u0131\u015ft\u0131 ; ta ki \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra, 22 Ocak 2021’de 11 milyonluk bir \u015fehir olan Wuhan’\u0131n tamamen karantina ile kilitlendi\u011fini duyurdu<\/a> .<\/p>\n\n\n\n Tecritten yakla\u015f\u0131k bir hafta sonra \u00c7inli bilim adamlar\u0131 , The Lancet t\u0131p dergisinde vir\u00fcs\u00fcn olas\u0131 kayna\u011f\u0131 olarak yarasalar\u0131 tan\u0131mlayan bir makale yay\u0131nlad\u0131lar<\/a> . Yazarlar, salg\u0131n\u0131n yerel yarasalar\u0131n k\u0131\u015f uykusu mevsiminde meydana geldi\u011fini ve \u201cHuanan deniz \u00fcr\u00fcnleri pazar\u0131nda hi\u00e7bir yarasa sat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d belirttiler, bu nedenle hastal\u0131\u011f\u0131n bir arac\u0131 hayvan taraf\u0131ndan bula\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler.<\/p>\n\n\n\n KORONAV\u0130R\u00dcSLER\u0130N GER\u00c7EKTEN ARA KONAK CANLILARA \u0130HT\u0130YACI VARMI?<\/p>\n\n\n\n Salg\u0131nlar, kaynaklar\u0131ndan uzakta meydana gelebilir. 2002 SARS salg\u0131n\u0131, Yunnan’daki yarasalar\u0131n ma\u011faralar\u0131ndan yakla\u015f\u0131k bin kilometre uzakl\u0131ktaki Guangdong’da, SARS’\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na inan\u0131lan<\/a> at nal\u0131 yarasalarla ba\u015flad\u0131 . \u00c7in genelinde yeti\u015ftirilen ve ticareti yap\u0131lan, genellikle s\u0131k\u0131\u015f\u0131k, sa\u011fl\u0131ks\u0131z pazar sat\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131nda salg\u0131nlara yatk\u0131n hale gelen maskeli palmiye misk kedileri, SARS’\u0131n muhtemelen Yunnan’dan Guangdong’a ta\u015f\u0131nmas\u0131 i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 konak ara\u00e7 olarak g\u00f6sterildi. SARS-CoV-2 ilk olarak canl\u0131 vah\u015fi hayvanlar\u0131n sat\u0131lm\u0131\u015f olabilece\u011fi bir pazarda tespit edildi\u011finden, vah\u015fi ya\u015fam ticaretinden hemen \u015f\u00fcphelenildi.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in’deki sosyal medya kullan\u0131c\u0131lar\u0131 daha \u015f\u00fcpheci olan ilk<\/a> ki\u015filer aras\u0131ndayd\u0131<\/a> . Yarasalardan bir hastal\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lmas\u0131, d\u00fcnyadaki en iyi birka\u00e7 yarasa koronavir\u00fcs ara\u015ft\u0131rma tesisinden biri olan Wuhan Viroloji Enstit\u00fcs\u00fc’ne ev sahipli\u011fi yapan Wuhan’da m\u0131 ba\u015flad\u0131? Peki ya deniz \u00fcr\u00fcnleri pazar\u0131ndan birka\u00e7 y\u00fcz metre \u00f6tede yarasa ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 da yapan Wuhan Hastal\u0131k Kontrol ve \u00d6nleme Merkezi ne yap\u0131yordu?<\/a><\/p>\n\n\n\n 19 \u015eubat 2020’de 27 \u00f6nde gelen bilim adam\u0131 The Lancet’te bir a\u00e7\u0131k mektup yay\u0131nlad\u0131<\/a> . \u201cCovid-19’un do\u011fal bir k\u00f6keni olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve laboratuarda \u00fcredi\u011fini, ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcren komplo teorilerini\u201d k\u0131nad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n Kayna\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, soru, SARS-CoV-2’nin bir laboratuvardan \u00e7\u0131k\u0131p \u00e7\u0131kamayaca\u011f\u0131 de\u011fil -\u00e7\u00fcnki her laboratuarda bu tip kazalar meydana gelir- ama mesele i\u00e7eri girip giremeyece\u011fi ve orada nas\u0131l ele al\u0131naca\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n HER YEN\u0130 KORONAV\u0130R\u00dcS SALGINI GE\u00c7M\u0130\u015e\u0130N B\u0130R DEVAMI MI?<\/p>\n\n\n\n Wuhan’\u0131n Ocak 2020’de kilitlenmesinden k\u0131sa bir s\u00fcre sonra, SARS-CoV-2’nin bilim adamlar\u0131n\u0131n y\u0131llard\u0131r fark\u0131nda oldu\u011fu bir vir\u00fcsle ili\u015fkili oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n\n\n\n 3 \u015eubat 2020 tarihinde, Dr. Shi ve ortak yazarlar Nature dergisine daha \u00f6nce onlar\u0131n veritaban\u0131nda RaTG13 isimli Yunnan’da bulunan ,at nal\u0131 yarasalarda <\/a>tesbit ettikleri genom dizisinin SARS-CoV 2 ile 96.2 oran\u0131nda ayn\u0131 oldu\u011funu makale olarak yazd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n \u015e\u00fcpheli internet ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131 genom veritabanlar\u0131n\u0131 tarad\u0131<\/a> ve RaTG13’\u00fcn, Yunnan’daki bir madenden yarasa g\u00fcbresi toplayan madenciler aras\u0131nda 2012’de a\u00e7\u0131klanamayan bir zat\u00fcrre salg\u0131n\u0131na kar\u0131\u015fan<\/a> bir ma\u011faradan al\u0131nan 4991 adl\u0131 bir yarasa koronavir\u00fcs\u00fc ile tam olarak e\u015fle\u015fti\u011fini buldu .Bu Alt\u0131 madenciden \u00fc\u00e7\u00fc \u00f6l<\/a>m\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n\n\n\n May\u0131s 2020’de, Twitter takma ad\u0131 TheSeeker268<\/a> olan Hindistan’dan eski bir fen bilgisi \u00f6\u011fretmeni, 2013’te bir y\u00fcksek lisans tezi ve 2016’da bir doktora tezi yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131n\u0131 buldu. \u00c7in Hastal\u0131k Kontrol ve \u00d6nleme Merkezi’nin \u015fu anki direkt\u00f6r\u00fc George Fu Gao taraf\u0131ndan denetlenen bu y\u00fcksek lisans tezi hipotez<\/a> olarak madencilerin hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir at nal\u0131 yarasadan gelen SARS benzeri koronavir\u00fcs\u00fcne direkt iletim kaynaklar\u0131 olabilece\u011fini s\u00f6ylemekteydi. Madenlerin i\u00e7i bu yarasalar i\u00e7in karanl\u0131k ve rahat beslenme sa\u011flayan ya\u015fam kaynaklar\u0131 doluydu.Doktora tezi esasen daha temkinliydi ama yine de salg\u0131n\u0131 \u201c kayda de\u011fer<\/a> \u201d olarak nitelendirdi. Ayr\u0131ca Wuhan Viroloji Enstit\u00fcs\u00fc’nden bir ekibin e\u015f zamanl\u0131 olarak ma\u011faradan yarasa \u00f6rnekleri toplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ortaya \u00e7\u0131kartt\u0131. Tez, SARS antikorlar\u0131 i\u00e7in test edilen madencilerin d\u00f6rd\u00fcn\u00fcn de hastaland\u0131ktan birka\u00e7 hafta sonra kanlar\u0131nda antikorlar\u0131n y\u00fcksek oranda bulundu\u011funu kaydetti.<\/p>\n\n\n\n RaTG13 hakk\u0131ndaki orijinal makalede bu \u00f6nemli ger\u00e7eklerin hi\u00e7birinden- isim de\u011fi\u015fikli\u011fi veya muhtemelen SARS benzeri bir koronavir\u00fcsten \u00f6nceki \u00f6l\u00fcmc\u00fcl salg\u0131nla ba\u011flant\u0131 dahil – bahsedilmedi. Mart 2020’de yay\u0131nlanan bir r\u00f6portajda Dr. Shi , madencileri hasta eden hastal\u0131k kayna\u011f\u0131n\u0131n bir koronavir\u00fcs de\u011fil bir mantar oldu\u011funu s\u00f6yledi<\/a> .<\/p>\n\n\n\n Ama sorular ve sorgulamalar devam etti.<\/p>\n\n\n\n Ge\u00e7en Temmuz, Dr. Shi , RaTG13’\u00fcn ger\u00e7ekten 4991 olarak yeniden adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011frulad\u0131<\/a> . Kas\u0131m 2020’de Nature’daki makalesi nihayet g\u00fcncellendi ve ayr\u0131ca olay\u0131 s\u0131k\u0131 takip edenlerin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 bilgileri de kabul etti<\/a> : Ekibi 2018’de RaTG13’\u00fc genetik olarak s\u0131ralam\u0131\u015ft\u0131. (Buna kar\u015f\u0131n \u00c7in’de Madenci \u00f6l\u00fcmleriyle ili\u015fkili olas\u0131 bir yarasa koronavir\u00fcs ba\u011flant\u0131s\u0131 hala kabul edilmedi.)<\/p>\n\n\n\n \u015eeffafl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok az a\u00e7\u0131klamalar – iki ad\u0131 olan bir vir\u00fcs, \u00f6l\u00fcmc\u00fcl bir salg\u0131nla ba\u011flant\u0131, de\u011fi\u015fen hastal\u0131klar ve tutars\u0131z hikayeler – b\u00fct\u00fcn bilimsel \u015f\u00fcpheleri k\u00f6r\u00fckledi.<\/a><\/p>\n\n\n\n Baz\u0131 bilim insanlar\u0131 RaTG13’\u00fcn SARS-CoV-2’yi olu\u015fturmak i\u00e7in i\u015flev kazand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir tip manip\u00fclasyona tabi tutulup tutulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 merak ve tahmin etti<\/a> . Ancak RaTG13, daha \u00e7ok SARS-CoV-2’nin uzak bir kuzeni gibidir, yani SARS-CoV-2’yi ya vah\u015fi do\u011fada son evrim yoluyla ya da laboratuvarda manip\u00fclasyon yoluyla bir yavru olarak \u00fcretmesi pek olas\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n RaTG13’\u00fcn Covid-19 salg\u0131n\u0131nda hi\u00e7bir rol\u00fc olmasa bile, Dr. Shi ve di\u011ferlerinin neden bu kadar ho\u015fnutsuz g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne dair sorular g\u00fcndeme s\u0131k s\u0131k geldi. Her ge\u00e7en g\u00fcn sorular artt\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin, RaTG13’\u00fc madendeki yarasalara ba\u011flayan ayn\u0131 internet ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131 grubu, Wuhan Viroloji Enstit\u00fcs\u00fc taraf\u0131ndan tutulan, binlerce yarasa \u00f6rne\u011fi ve en az 500 yeni ke\u015ffedilen yarasa koronavir\u00fcs\u00fc hakk\u0131nda bilgi i\u00e7eren bir genomik veritaban\u0131n\u0131n Eyl\u00fcl 2019’da \u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131<\/a> oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Bilgisayar korsanl\u0131\u011f\u0131na maruz kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131na dair vir\u00fcs enstit\u00fcs\u00fcn\u00fcn resmi a\u00e7\u0131klamas\u0131, bunun neden ba\u015fka bir \u015fekilde konu ile alakal\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z ara\u015ft\u0131rmac\u0131larla g\u00fcvenli bir \u015fekilde payla\u015f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131yam\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu t\u00fcr veri bo\u015fluklar\u0131, endi\u015fe verici komplo senaryolar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmay\u0131 zorla\u015ft\u0131rd\u0131. SARS-CoV-2 do\u011fadan al\u0131nm\u0131\u015f veya laboratuvarda \u00fczerinde deneyler yap\u0131lm\u0131\u015f benzeri bir vir\u00fcs\u00fc i\u00e7eren bir laboratuvar kazas\u0131 sonucu olsayd\u0131, veri taban\u0131 indirilebilirdi, b\u00f6ylece di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ba\u011flant\u0131 kurmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilecek daha \u00e7ok kan\u0131t olurdu. Yetkililer olas\u0131 laboratuvar vakalar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olabilir ve vaktinden \u00f6nce bunun net oldu\u011funa inanm\u0131\u015f olabilir. Bununla birlikte, vakalar belirtisiz olabilir ve bir iletim zincirini ba\u015flatan ve vir\u00fcs\u00fcn Aral\u0131k ay\u0131nda bir s\u00fcper yay\u0131c\u0131 olay\u0131na kadar sessizce dola\u015fmas\u0131na izin veren etkeni ka\u00e7\u0131rm\u0131\u015f olabilirler.<\/p>\n\n\n\n Gizlilik ve \u00f6rtbas etme, baz\u0131 \u00e7\u0131lg\u0131n teorilere yol a\u00e7t\u0131 – \u00f6rne\u011fin, vir\u00fcs\u00fcn bir biyolojik silah laboratuar\u0131ndan s\u0131zd\u0131\u011f\u0131 ve bunun pek mant\u0131kl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00f6yle bir \u015fey i\u00e7in, onlar\u0131 istihdam edenleri korumak amac\u0131yla .biyolojik silahlar\u0131n \u00fcretilirken genellikle \u00f6nceden bilinen bir tedavisi veya a\u015f\u0131s\u0131 haz\u0131rlan\u0131p istenildi\u011finde daha \u00f6l\u00fcmc\u00fcl hastal\u0131k kaynaklar\u0131 engellenebilmelidir.<\/p>\n\n\n\n Ama bu esnada \u00e7ok daha s\u0131radan tehditler pusuda yat\u0131yordu.Dr. Shi’nin bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, y\u00fczlerce yarasa \u00f6rne\u011finin toplanmas\u0131na ve analiz edilmesine ba\u011fl\u0131yd\u0131. Ve bu onun \u00e7abalar\u0131yla ili\u015fkili tehlikeleri g\u00f6steren bir eserdi. Dr. Shi, Dr. Daszak ve di\u011ferleri taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan 2013 tarihli makale, bir Yunnan \u00f6rne\u011finden al\u0131nan canl\u0131 bir yarasa koronavir\u00fcs\u00fcn\u00fcn insan akci\u011fer h\u00fccresi resept\u00f6rlerine ba\u011flanabilece\u011fini g\u00f6stererek “ara konak\u00e7\u0131lar\u0131n do\u011frudan insan enfeksiyonu i\u00e7in gerekli olmayabilece\u011fini” a\u00e7\u0131klad\u0131. Dr. Baric ve Dr. Shi’nin de aralar\u0131nda bulundu\u011fu bir grup ara\u015ft\u0131rmac\u0131 taraf\u0131ndan ortakla\u015fa yaz\u0131lan bu tart\u0131\u015fmal\u0131 2015 deneyi, insanlar\u0131 enfekte edebilece\u011finden \u015f\u00fcphelendikleri ba\u015fka bir yarasa koronavir\u00fcs\u00fc bulunduktan sonra ger\u00e7ekle\u015ftirildi, ancak bunu geli\u015ftirmek zordu. Daha sonra vir\u00fcs\u00fcn sivri u\u00e7 proteinini kullanarak o kimerik olan vir\u00fcs \u00f6rne\u011fini yaratt\u0131lar. Bunun da insan hava yolu h\u00fccrelerini do\u011frudan enfekte edebilece\u011fini g\u00f6sterdiler.<\/p>\n\n\n\n Ekim 2015’te Dr. Shi’nin laboratuvar\u0131 , iki Yunnan yarasa ma\u011faras\u0131n\u0131n birka\u00e7 kilometre yak\u0131n\u0131nda ya\u015fayan 200’den fazla insandan<\/a> \u00f6rnek ald\u0131<\/a> ve bunlardan alt\u0131 ki\u015fide yarasa koronavir\u00fcs antikorlar\u0131 i\u00e7in pozitif test saptand\u0131 ve bu da ge\u00e7ilmi\u015f enfeksiyonu i\u015faret etti.. Bu Alt\u0131 ki\u015fide yarasa g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bildirdi ve toplamda sadece 20 ki\u015fi yarasalar\u0131n evlerinin yak\u0131n\u0131nda u\u00e7tu\u011funu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bildirdi, bu da yarasalara maruz kalman\u0131n b\u00fcy\u00fck bir enfeksiyon riski olu\u015fturdu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n Bununla birlikte, ara\u015ft\u0131rma uygulamalar\u0131 her zaman bu sonu\u00e7lar\u0131 i\u00e7ermemi\u015f olabilir.<\/p>\n\n\n\n LABORATUAR \u015eARTLARININ G\u00dcVENS\u0130ZL\u0130\u011e\u0130 ARA\u015eTIRMALARI KISITLAMALI MI? DO\u011eAL ORTAMLAR LABORATUARLARDA GER\u00c7EKLE\u015eT\u0130R\u0130LEB\u0130L\u0130R M\u0130?<\/p>\n\n\n\n 2017 y\u0131l\u0131nda \u00c7in’de yay\u0131nlanan bir makale , Wuhan Viroloji Enstit\u00fcs\u00fc \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n dikkatine <\/a>ilgi \u00e7ekerken , onlar\u0131 kap\u00fc\u015fonlu ve baz\u0131lar\u0131n\u0131 N95 maskeleri takt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterirken, o y\u0131l daha sonra \u00c7in devlet televizyonunda Dr. Shi’nin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla ilgili bir haber , ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n<\/a> yarasalar\u0131 veya yarasa d\u0131\u015fk\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k kollar\u0131 ve \u00e7\u0131plak elleriyle ele ald\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi<\/a> . Bu ekip deki bir ki\u015fi yarasa \u0131s\u0131rmas\u0131n\u0131 “i\u011fneyle batmas\u0131na” benzetti.<\/p>\n\n\n\n Daha sonra kald\u0131r\u0131lan 2018 tarihli bir blog yaz\u0131s\u0131nda Dr. Shi, bu i\u015fin herkesin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc kadar \u201ctehlikeli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d s\u00f6yledi. \u201c\u0130nsanlar\u0131 do\u011frudan enfekte etme \u015fans\u0131 \u00e7ok az\u201d diye yazm\u0131\u015ft\u0131. Bir yarasan\u0131n insanlar\u0131 enfekte edebilecek bir vir\u00fcs ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 bilinmedi\u011fi s\u00fcrece, \u201c\u00e7o\u011fu durumda yaln\u0131zca s\u0131radan koruma al\u0131nacakt\u0131r\u201d. The Washington Post’a g\u00f6re, 2018 ‘de yapt\u0131\u011f\u0131 TED Talk tarz\u0131 bir videoda benzer bir \u015feyi tekrarlad\u0131 ve maskesiz veya cerrahi olarak maskelenmi\u015f meslekta\u015flar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131plak ellerinin slaytlarda g\u00f6sterildi\u011fi “daha basit koruma”n\u0131n uygun oldu\u011funu s\u00f6yledi \u00e7\u00fcnk\u00fc yarasa patojenlerinin hastal\u0131k etkeni olu\u015fturmas\u0131 i\u00e7in genellikle bir ara konak\u00e7\u0131 gerekli oldu\u011funa inan\u0131yordu. <\/p>\n\n\n\n Dr Shi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 enstit\u00fcde b\u00fct\u00fcn ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n biyog\u00fcvenlik standartlar\u0131na tam uygun olarak yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve laboratuvar\u0131n bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc farkl\u0131 kurum taraf\u0131ndan y\u0131ll\u0131k olarak test edildi\u011fini s\u00f6yledi.<\/p>\n\n\n\n Wuhan CDC’sinin ayr\u0131ca yarasa kaynakl\u0131 vir\u00fcsler \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rma y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc bildiriliyor<\/a> .<\/p>\n\n\n\n Bu kurumun personelinden biri olan Tian Junhua, macerac\u0131 bilimsel ke\u015fifleri ile \u015f\u00f6hret oldu. 2013 tarihli bir makale, ekibinin Hubei Eyaletinde 155 yarasa yakalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 not ediyor. Washington Post , 10 Aral\u0131k 2019’da yay\u0131nlanan bir videoda, “d\u00fczinelerce yarasa ma\u011faras\u0131n\u0131 ziyaret etti\u011fi ve 300 t\u00fcr vir\u00fcs vekt\u00f6r\u00fc \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131” ile \u00f6v\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bildirdi<\/a> . The Post’a g\u00f6re, daha \u00f6nce, ki\u015fisel koruyucu ekipman\u0131 unutmak ve yarasa idrar\u0131n\u0131n \u00fczerine s\u0131\u00e7ramas\u0131 veya yanl\u0131\u015fl\u0131kla derisine yarasa kan\u0131 bula\u015fmas\u0131 gibi do\u011fal sahada hatalar yapt\u0131\u011f\u0131ndan da bahsetti. Yine de D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc<\/a> , ajans\u0131n pandemiden \u00f6nce laboratuvarda yarasa vir\u00fcslerini saklamay\u0131 veya bunlarla \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 reddetti\u011fini bildirdi<\/a> .<\/p>\n\n\n\n Bu Mart ay\u0131nda WHO (D\u00fcnya sa\u011fl\u0131k \u00f6rg\u00fct\u00fc) ,Wuhan CDC laboratuvar\u0131n\u0131n “2 Aral\u0131k 2019’da Huanan pazar\u0131na yak\u0131n yeni bir yere ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131” bildirdi. DS\u00d6 raporu, hareket s\u0131ras\u0131nda “kesinti veya olay” olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. \u00c7in h\u00fck\u00fcmetinin samimiyetsizli\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bu, yarasalar olmasa da laboratuvar \u00f6rneklerinin salg\u0131n s\u0131ras\u0131nda pazar\u0131n yak\u0131n\u0131nda ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcpheleri art\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu ara\u015ft\u0131rma uygulamalar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu uluslararas\u0131 normlardan sapm\u0131\u015f de\u011fildi. Amerika Birle\u015fik Devletleri’ndeki bir yarasa saha ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131, art\u0131k yarasa ma\u011faralar\u0131nda her zaman bir solunum cihaz\u0131 takt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ama bunun daha \u00f6nce standart bir uygulama olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n\n\n\n Saha ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n bir salg\u0131n ba\u015flatma riski ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmek \u00e7\u0131lg\u0131nca bir fikir de\u011fil. Dr Linfa Wang, s\u0131k s\u0131k Dr Shi ile \u00e7al\u0131\u015fan ve yarasalar\u0131n 2003 SARS salg\u0131n\u0131n\u0131n arkas\u0131nda olduklar\u0131 hipotezine \u00f6nc\u00fcl\u00fck eden Singapur merkezli bir \u00c7in-Avustralya virolojisti’dir. Nature dergisindeki makalesinde bu salg\u0131na bir ma\u011farada yarasa \u00f6rnekleri toplarken bilinmeyen bir vir\u00fcs taraf\u0131ndan enfekte edilen ve yanl\u0131\u015fl\u0131kla dahil olan bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n salg\u0131n\u0131n yay\u0131l\u0131m\u0131 i\u00e7in do\u011fal bir ekim yapt\u0131\u011f\u0131na dair k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u015fans\u0131n var oldu\u011funu anlatt\u0131<\/a> . <\/p>\n\n\n\n Yarasalar, laboratuvarlarda bar\u0131nd\u0131r\u0131l\u0131rlarsa, kentsel pazarlarda vah\u015fi hayvan sat\u0131\u015f\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bir riskten daha fazla risk olu\u015fturabilir.<\/p>\n\n\n\n ZAMAN GER\u00c7E\u011e\u0130N BEL\u0130RLENMES\u0130 \u0130LE NASIL DA S\u00d6ZLER\u0130M\u0130Z\u0130 GER\u0130 ALDIRIYOR?<\/p>\n\n\n\n 10 Aral\u0131k’ta, Covid-19’un do\u011fal k\u00f6kenlerinin sorgulanmas\u0131n\u0131 k\u0131nayan The Lancet mektubunu d\u00fczenleyen ve ge\u00e7en sonbaharda DS\u00d6 k\u00f6ken ara\u015ft\u0131rma komitesinin bir \u00fcyesi olarak ilan edilen Dr.Peter Daszak, salg\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131n 15 y\u0131ld\u0131r \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 laboratuvarlarda birlikte oldu\u011fu yarasalarla alakal\u0131 oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrmenin bir komplo teorisi oldu\u011funda \u0131srar etti.<\/a> . Daha sonra sildi\u011fi bir tweet’inde ” Bilim b\u00f6yle \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yor” diye yazd\u0131<\/a> . “Yarasa \u00f6rnekleri topluyoruz, laboratuvara g\u00f6nderiyoruz ve yarasalar\u0131 yakalad\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerde tekrar do\u011faya sal\u0131veriyoruz!\u201d diye s\u00fcreci tan\u0131mlad\u0131.<\/p>\n\n\n\n Ama bu konunun aksine kan\u0131tlar birikmi\u015ftir. Ara\u015ft\u0131rmadaki bir yard\u0131mc\u0131 , bir muhabire, Dr. Shi’nin \u00f6\u011frenciler uzaktayken yarasalar\u0131 besleme rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlendi\u011fini s\u00f6yledi. 2018’deki bir ba\u015fka haber raporunda, doktora stajyerlerinden birinin liderli\u011findeki bir ekibin “ac\u0131 verici bir \u00e7ubukla yarasalar\u0131 toplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve laboratuvarda daha fazla test yapmak i\u00e7in bir d\u00fczine canl\u0131 yarasay\u0131 ayn\u0131 torbaya paketledi\u011fini” s\u00f6yledi. \u00c7in Bilimler Akademisi web sitesi, Wuhan enstit\u00fcs\u00fcn\u00fcn yarasalar i\u00e7in en az bir d\u00fczine kafese sahip oldu\u011funu listeledi ve enstit\u00fc 2018’de bir yarasa kafesi i\u00e7in patent ba\u015fvurusunda<\/a> bulundu. Dr. Shi ,<\/a> yarasalarda zamanla geli\u015fen antikorlar\u0131 izledi\u011finden bahsetti<\/a> – ki bu bir ma\u011farada do\u011fal ortamda yap\u0131lamayacakt\u0131r. Son zamanlarda, enstit\u00fcde canl\u0131 yarasalar\u0131n bulundu\u011funu g\u00f6steren ba\u015fka bir video da ortaya \u00e7\u0131kt\u0131<\/a> .<\/p>\n\n\n\n Sadece birka\u00e7 hafta sonra Dr. Daszak iddialar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi. \u201cB\u00fct\u00fcn bunlar benim i\u00e7in s\u00fcrpriz olmad\u0131,\u201d dedi<\/a> \u201c Di\u011fer bir\u00e7ok viroloji laboratuvarlar\u0131nda oldu\u011fu gibi sadece bir yarasa kolonisi kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorduk dedi.<\/p>\n\n\n\n Bu arada Wuhan \u00e7evresindeki binlerce hayvan test edilmesine ra\u011fmen hen\u00fcz bir arac\u0131 olan bir hayvan bulunamam\u0131\u015ft\u0131r. Ge\u00e7en ay, G\u0131da ve \u0130la\u00e7 \u0130daresi’nin eski bir komiseri olan Scott Gottlieb, bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n bir laboratuvar s\u0131z\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131n kan\u0131tlar\u0131na eklendi\u011fini s\u00f6yledi<\/a> , ancak Dr. Daszak, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n g\u00fcney \u00c7in’deki vah\u015fi ya\u015fam \u00e7iftliklerine daha fazla bakmalar\u0131n\u0131 \u00f6nerdi.<\/p>\n\n\n\n Ancak yay\u0131lma yarasadan insana bula\u015f\u0131yorsa, herhangi bir ara hayvan gerekli de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir yarasa ile- bir k\u00f6yl\u00fc veya bir saha ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131 aras\u0131nda herhangi bir etkile\u015fim olabilir ,<\/p>\n\n\n\n Yarasa vir\u00fcslerinin insanlara yay\u0131lmak i\u00e7in bir arac\u0131 hayvana ihtiya\u00e7 duydu\u011funa dair yayg\u0131n iddialara ra\u011fmen, palmiye misk kedisinin ( Paradoxurus hermaphroditus ) insanlara SARS yay\u0131p yaymad\u0131\u011f\u0131na dair ara\u015ft\u0131rmalar bile karara ba\u011flanmad\u0131. SARS Guangdong pazar\u0131na girdi\u011finde palmiye misk kedilerinin salg\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve insanlar ile misk kedileri aras\u0131nda ileri geri bula\u015fman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu biliyoruz. Bununla birlikte, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n buldu\u011fu tek yayg\u0131n enfekte misk kedisi pop\u00fclasyonlar\u0131, vah\u015fi do\u011fada de\u011fil, kentsel pazarlarda ve bazen \u00e7iftliklerde – insanlar\u0131n bulundu\u011fu yerlerde – idi. Hayvanlara hastal\u0131\u011f\u0131 bula\u015ft\u0131rabilece\u011fimizi biliyoruz. Ge\u00e7en y\u0131l Danimarka, insanlardan SARS-CoV-2 kapt\u0131ktan sonra hastalanabilecek 17 milyon vizonu \u00f6ld\u00fcrmek zorunda kald\u0131. \u0130nsanlar\u0131n misk kedileri i\u00e7in ilk arac\u0131 hayvan olmas\u0131 ve sevimli k\u00fc\u00e7\u00fck yarat\u0131klar\u0131n bizim taraf\u0131m\u0131zdan \u00e7er\u00e7evelenmi\u015f olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n LABORATUARLARDAK\u0130 GER\u00c7EK BULGULAR A\u00c7IKLANMALIDIR.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer risk kaynaklar\u0131 ise laboratuvar aktivitelerinin do\u011frudan kendisiydi.<\/p>\n\n\n\n SARS-CoV-2’nin genetik m\u00fchendisli\u011finin sonucu oldu\u011funa dair bir\u00e7ok spek\u00fclasyon var. Bu hipotezler, yaln\u0131zca genomik analize dayanarak g\u00f6z ard\u0131 edilemez ve \u00c7inli yetkililerin maskeleyici engelleyici tepkisi nedeniyle de bu \u015f\u00fcpheler artm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in bilim insanlar\u0131 Laboratuvarlar\u0131ndan do\u011frudan kay\u0131tlar\u0131 payla\u015fmay\u0131 reddettiler. Dr. Shi, ortak yazar\u0131 Dr. Baric de dahil olmak \u00fczere bir grup bilim insan\u0131n\u0131n daha geni\u015f \u015feffafl\u0131k i\u00e7in bast\u0131rd\u0131\u011f\u0131 May\u0131s ay\u0131nda bu duru\u015funu yineledi. Grubun laboratuvar kay\u0131tlar\u0131n\u0131 g\u00f6rme talebine yan\u0131t olarak , “Kesinlikle kabul edilemez” diye bir gazete muhabirine e-posta g\u00f6nderdi<\/a> .<\/p>\n\n\n\n Bu arada, Aral\u0131k 2019 boyunca, Wuhan doktorlar\u0131 SARS benzeri bir vir\u00fcs\u00fcn ortal\u0131kta dola\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcphelendi ve yerel h\u00fck\u00fcmet , en az bir sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 da dahil olmak \u00fczere muhbirleri tutuklad\u0131<\/a> . Olaylar\u0131n \u00c7in Kom\u00fcnist Parti yetkilileri taraf\u0131ndan \u00f6rtbas edilmesi, \u00f6nde gelen SARS bilimcisi Dr.Zhong Nanshan’\u0131n 18 Ocak’ta Wuhan’a gidip<\/a> alarma ge\u00e7ilmesine<\/a> kadar devam etti<\/a> .<\/p>\n\n\n\n Bununla birlikte, t\u00fcm bu ikinci dereceden kan\u0131tlar, SARS-CoV-2’nin biyom\u00fchendislik eseri oldu\u011fu iddias\u0131na dair baz\u0131 \u015f\u00fcpheler uyand\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin, bu vir\u00fcs\u00fcn baz\u0131lar\u0131n\u0131n biyom\u00fchendislik oldu\u011fundan \u015f\u00fcphelenmesine neden olan y\u00f6nleri, vir\u00fcs\u00fcn do\u011fal olarak evrimle\u015fti\u011finin kan\u0131t\u0131 olabilir. Vir\u00fcs\u00fcn bir insan h\u00fccresini daha iyi enfekte edebildi\u011fine, furin b\u00f6l\u00fcnme b\u00f6lgesi ad\u0131 verilen ba\u015fak proteinindeki ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 bir \u00f6zelli\u011finden dolay\u0131 \u00e7ok dikkat \u00e7ekildi. Bu, SARS-CoV-2’nin, laboratuvar m\u00fcdahalesi kaynakl\u0131 oldu\u011fundan b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u015f\u00fcphelenen kimi virologlar\u0131n bile bana onu g\u00f6rd\u00fcklerinde \u015fok olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemelerine yetecek kadar tuhaf olan birka\u00e7 farkl\u0131 \u00f6zelli\u011finden biri. Asl\u0131nda, furin b\u00f6l\u00fcnme b\u00f6lgesinin \u00f6tesinde bile SARS-CoV-2, bilim insanlar\u0131n\u0131n daha \u00f6nce hi\u00e7 g\u00f6rmedi\u011fi bir vir\u00fcst\u00fc. Evrim, tuhaf, yeni \u00f6zelliklerin rastgele bir birikimi olabilir. Dr. Shi gibi bilim adamlar\u0131n\u0131n \u00fcst d\u00fczey bilimsel yay\u0131nlar i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 vir\u00fcs ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in bile b\u00f6yle bir kombinasyon uygunsuz olacakt\u0131r. Bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar genellikle, her bir \u00f6\u011fesinin ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ne yap\u0131labilece\u011fini bulmak i\u00e7in bir seferde bir vir\u00fcs\u00fcn bir \u00f6\u011fesini incelemeyi veya de\u011fi\u015ftirmeyi i\u00e7erir. \u00d6rne\u011fin, bilgisayar\u0131n\u0131z bozulursa, g\u00fc\u00e7 kayna\u011f\u0131n\u0131, kabloyu ve elektrik prizini ayn\u0131 anda de\u011fi\u015ftirerek sorunun ne oldu\u011funu g\u00f6remezsiniz. Her birini ayr\u0131 ayr\u0131 test edeceksinizdir. \u00c7e\u015fitli s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 \u00f6\u011felere sahip olmak, Nature dergisinde bir bilimsel makaleye de\u011fil, de\u011ferlendirilmesi zor sonu\u00e7lara yol a\u00e7ar.<\/p>\n\n\n\n Ancak y\u00f6nlendirilmi\u015f m\u00fchendisli\u011fi bir kenara b\u0131raksak bile, Wuhan laboratuvarlar\u0131ndaki d\u00fczenli laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 endi\u015feleri artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r..<\/p>\n\n\n\n 2016’da Wuhan enstit\u00fcs\u00fc, bir BSL-2 laboratuvar\u0131nda insan h\u00fccrelerini enfekte edebilecek canl\u0131 bir yarasa koronavir\u00fcs\u00fc \u00fczerinde deney yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirdi – bu, bir s\u0131radan di\u015f hekiminin ofisininkiyle benze\u015ftirilen bir biyog\u00fcvenlik seviyesidir. Bu seviyede eldivenler ve laboratuvar \u00f6nl\u00fckleri d\u0131\u015f\u0131ndaki koruyucu giysiler genellikle iste\u011fe ba\u011fl\u0131d\u0131r ve \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 ile binan\u0131n geri kalan\u0131 aras\u0131nda genellikle hava ak\u0131\u015f\u0131 kontrol\u00fc ve s\u0131zd\u0131rmaz havaland\u0131rma yoktur. Stanford’da n\u00f6robiyoloji ve biyom\u00fchendislik do\u00e7enti olan Dr.Michael Lin, insan h\u00fccrelerinde \u00e7o\u011falabilen SARS benzeri bir vir\u00fcs\u00fcn bu kadar d\u00fc\u015f\u00fck g\u00fcvenlik ko\u015fullar\u0131nda \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n “yaz\u0131l\u0131p bas\u0131l\u0131 olarak kaydedilen ger\u00e7ek bir skandal” oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n\n\n\n Sadece laboratuvarda yarasa vir\u00fcslerini k\u00fclt\u00fcrlemeye \u00e7al\u0131\u015fmak, bilim insanlar\u0131n\u0131n fark\u0131nda bile olamayabilecekleri riskler yaratabilir. Bir su\u015fu geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken ve ba\u015far\u0131s\u0131z olurken, fark\u0131nda olmadan bilmedikleri ba\u015fka bir su\u015fu k\u00fclt\u00fcr i\u00e7ine alabilirler. Dr. Lin bana, de\u011fi\u015fik vir\u00fcslerin tek bir \u00f6rnekte par\u00e7alanm\u0131\u015f \u015fekilde bir arada bulunabilece\u011fini ve sessizce yeniden birle\u015ferek yeni ama tespit edilmemi\u015f bir \u015feye yol a\u00e7abilece\u011fini s\u00f6yledi. BSL-2 ko\u015fullar\u0131 veya hatta \u00f6zensiz BSL-3 ko\u015fullar\u0131 alt\u0131nda, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar varl\u0131\u011f\u0131ndan haberdar olmad\u0131klar\u0131 bir hastal\u0131k etkenine maruz kalabilirler.<\/p>\n\n\n\n Lancet mektubunu imzalayan ve hastal\u0131\u011f\u0131n do\u011fal k\u00f6kenleri d\u0131\u015f\u0131ndaki her \u015feyin , dikkate al\u0131nmas\u0131n\u0131 k\u0131nayan birka\u00e7 bilim adam\u0131, o zamandan beri laboratuvar m\u00fcdahalelerine \u00e7ok daha a\u00e7\u0131k olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler. Bunlar\u0131n ilki Chicago \u00dcniversitesi’nde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve \u00c7in \u00fcniversitelerinden d\u00f6rt fahri profes\u00f6rl\u00fc\u011fe sahip emekli bir virolog olan Dr.Bernard Roizman olup b\u00f6yle bir laboratuvar kazas\u0131 oldu\u011funa inanmaya meyilli oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n\n\n\n Ancak y\u00f6nlendirilmi\u015f m\u00fchendisli\u011fi bir kenara b\u0131raksak bile, Wuhan laboratuvarlar\u0131ndaki d\u00fczenli laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 endi\u015feleri art\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n The Wall Street Journal’a<\/a> verdi\u011fi deme\u00e7te, “B\u00fct\u00fcn bu olanlar\u0131n bir vir\u00fcs\u00fcn laboratuara getirilmesiyle oldu\u011funa dair ikna oldum, vir\u00fcs\u00fcn \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar ve baz\u0131 \u00f6zensiz ki\u015filer onu d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131” dedi. \u201cBu kadar aptalca bir \u015fey yapt\u0131klar\u0131n\u0131 kabul edemiyorlar\u201d diye ekledi.<\/p>\n\n\n\n Ba\u015fka bir imza sahibi olan Colorado Eyalet \u00dcniversitesi’nden Dr.Charles Calisher k\u0131sa s\u00fcre \u00f6nce ABC News’e laboratuvar s\u0131z\u0131nt\u0131s\u0131 teorisinin g\u00f6rmezden gelinemeyecek kadar \u00e7ok tesad\u00fcf oldu\u011funu s\u00f6yledi ve \u015fimdi \u201cbu laboratuvardan \u00e7\u0131km\u0131\u015f olma ihtimalinin daha y\u00fcksek oldu\u011funa\u201d inan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n 1977 grip salg\u0131n\u0131 hakk\u0131nda da yazan virolog Dr.Peter Palese, “\u0130mzalad\u0131\u011f\u0131m Lancet mektubundan bu yana bir\u00e7ok rahats\u0131z edici bilgi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131” ve cevaplar bulmak i\u00e7in yeni bir soru\u015fturma istiyorum diye s\u00f6yledi.<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer bilim adamlar\u0131 da fikirlerini de\u011fi\u015ftirdiklerini s\u00f6ylediler.<\/p>\n\n\n\n LABORATUAR STANDARTLARININ \u015eEFFAF DENET\u0130M\u0130 NEDEN \u00d6NEML\u0130?<\/p>\n\n\n\n Columbia \u00dcniversitesi Enfeksiyon ve Ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k Merkezi direkt\u00f6r\u00fc ve Nature Medicine’de Mart 2020’de do\u011fal bir k\u00f6ken lehine tart\u0131\u015fan etkili bir makalenin ortak yazar\u0131 olan Dr.Ian Lipkin de \u015fimdi daha \u015f\u00fcpheci \u015fekilde davran\u0131yor. Ge\u00e7en ay bilim muhabiri Donald G. McNeil Jr.’a \u201c\u0130nsanlar BSL-2 laboratuvarlar\u0131nda yarasa vir\u00fcslerine bakmamal\u0131\u201d diye g\u00f6r\u00fc\u015f bildirdi. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131”G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm de\u011fi\u015fti.”<\/p>\n\n\n\n Laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n t\u0131bbi kay\u0131tlar\u0131, bu t\u00fcr sorular\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc netle\u015ftirmeye yard\u0131mc\u0131 olabilir. Ge\u00e7en Temmuz ay\u0131nda, Dr. Shi, Wuhan enstit\u00fcs\u00fc ile ba\u011flant\u0131l\u0131 herhangi birinin \u201cyarasalar\u0131 toplarken, \u00f6rnek al\u0131rken veya i\u015flerken\u201d enfekte olmu\u015f olabilece\u011fine dair herhangi bir \u201colas\u0131l\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d s\u00f6yledi. Yak\u0131n zamanda t\u00fcm enstit\u00fc personelini ve \u00f6\u011frencilerini SARS-CoV-2 veya SARS ile ilgili vir\u00fcslerle ge\u00e7irilmi\u015f enfeksiyonu g\u00f6steren antikorlar i\u00e7in test etti\u011fini ve \u201cs\u0131f\u0131r enfeksiyon\u201d buldu\u011funu ekledi ve Wuhan’daki t\u00fcm laboratuvarlar i\u00e7in bu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ekarte edebilece\u011fi konusunda \u0131srar etti. .<\/p>\n\n\n\n Dikkatli bir bilim insan\u0131n\u0131n, kendisine ait olmayanlar da dahil olmak \u00fczere t\u00fcm laboratuvarlar i\u00e7in en ufak bir olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 bile nas\u0131l g\u00f6z ard\u0131 edebilece\u011fini anlamak zor. \u201cS\u0131f\u0131r enfeksiyon\u201d, ifadesi yap\u0131lan yeni bir \u00e7al\u0131\u015fmada Wuhan n\u00fcfusunun y\u00fczde 4,4’\u00fcn\u00fcn bu vir\u00fcsle enfekte oldu\u011funu tespit etmesine ra\u011fmen, enstit\u00fcdeki y\u00fczlerce insan aras\u0131nda tek bir vaka olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir.<\/p>\n\n\n\n Daha sonra, DS\u00d6 ekibi, herhangi bir salg\u0131n\u0131n k\u00f6keninin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda standart olmas\u0131 gereken bir \u015fey olan anonimle\u015ftirilmi\u015f( gizli tutulmu\u015f) ancak ayr\u0131nt\u0131l\u0131 saklanm\u0131\u015f hasta verileri de dahil olmak \u00fczere Wuhan’daki en eski Covid-19 vakalar\u0131 hakk\u0131nda daha fazla bilgileri istedi ve bu eri\u015fim iste\u011fi \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan reddedildi. B\u00fct\u00fcn bu olanlar \u00e7ok fazla kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ile birlikte bir \u00e7ok noktay\u0131 a\u00e7\u0131klanmam\u0131\u015f b\u0131rakmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130NSANLI\u011eIN ORTAK SORUNU OLAN PANDEM\u0130LER ORTAK \u00c7\u00d6Z\u00dcMLER GEREKT\u0130R\u0130R.<\/p>\n\n\n\n \u00c7o\u011fu pandemi, hayvanlardan kaynaklanan zoonotik (hayvanlardan insanlara bula\u015fan hastal\u0131k) olaylardan kaynakland\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, laboratuvar m\u00fcdahalesinden \u015f\u00fcphelenmek i\u00e7in bir neden var m\u0131? Belki t\u00fcm insanl\u0131k tarihine bakarsan\u0131z daha iyi bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma d\u00f6nemini, bilim insanlar\u0131n\u0131n salg\u0131nlara neyin neden olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n daha y\u00fcksek oldu\u011funu anlad\u0131\u011f\u0131 molek\u00fcler biyolojinin ortaya \u00e7\u0131kar\u0131\u015f\u0131ndan bu yana ge\u00e7en zamanda bulursunuz. 1977 pandemisi ara\u015ft\u0131rma faaliyetlerine ba\u011fl\u0131yken, o zamandan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze meydana gelen di\u011fer iki pandemi, AIDS ve 2009 H1N1 (domuz gribi ) b\u00f6yle de\u011fildi.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca, bir kez pandemi gibi nadir bir olay meydana geldi\u011finde, ona giden t\u00fcm potansiyel yollar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmak gerekir. Bu bir u\u00e7ak kazas\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak gibidir. Havayolu ile u\u00e7mak genellikle \u00e7ok g\u00fcvenlidir, ancak bir \u00e7arp\u0131\u015fma oldu\u011funda, sadece mekanik hatalar\u0131n ve pilot hatalar\u0131n\u0131n genellikle felaketlere yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ter\u00f6rizmin nadir olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemiyoruz. Bunun yerine, benzer olaylar\u0131 nas\u0131l \u00f6nleyebilece\u011fimizi bulmak i\u00e7in ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 olanlar da dahil olmak \u00fczere t\u00fcm olas\u0131 yollar\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131r\u0131z.<\/p>\n\n\n\n Belki de en b\u00fcy\u00fck soru, bilinen en yak\u0131n viral akrabalardan bin mil uzakta, ancak bu konuda \u00f6nde gelen bir ara\u015ft\u0131rma kurumuna \u00e7ok yak\u0131n konumda olan salg\u0131n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f yeri hakk\u0131nda ne de\u011ferlendirme yap\u0131laca\u011f\u0131 idi.<\/p>\n\n\n\n Bazen, vir\u00fcslerin bulundu\u011fu yerlere laboratuvarlar\u0131n kuruldu\u011fu a\u00e7\u0131klamas\u0131yla konumla ilgili merak ortadan kalkt\u0131. Ancak Wuhan Viroloji Enstit\u00fcs\u00fc 1956’dan beri bulundu\u011fu yerde, farkl\u0131 bir isim alt\u0131nda tar\u0131msal ve \u00e7evresel mikrobiyoloji \u00fczerine ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131yordu. Geli\u015ftirildi yenilendi ve ancak SARS’tan sonra koronavir\u00fcs ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in odaklanmaya ba\u015flad\u0131. Wuhan, yarasa ma\u011faralar\u0131n\u0131n yak\u0131n\u0131nda bulunan k\u0131rsal bir \u015fehir de\u011fil, New York City’den daha b\u00fcy\u00fck bir n\u00fcfusa sahip bir metropold\u00fcr. Dr. Shi, Aral\u0131k 2019 salg\u0131n\u0131n\u0131n kendisini \u015fa\u015f\u0131rtt\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201c\u00c7in’in merkezindeki Wuhan’da bu t\u00fcr bir \u015feyin olmas\u0131n\u0131 asla beklemedi\u011fini\u201d s\u00f6yledi. Dr.Shi’nin Laboratuvar\u0131, daha d\u00fc\u015f\u00fck profilli bir yarasa koronavir\u00fcs\u00fc ‘ne maruz kalma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na sahip bir pop\u00fclasyona ihtiya\u00e7 duydu\u011funda, Wuhan \u015fehri sakinlerini kulland\u0131lar ve \u201cyerle\u015fimcilerin kentsel ortam\u0131 nedeniyle yarasalarla temas etme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ok daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funu\u201d belirttiler.<\/p>\n\n\n\n Yine de, konumun kendisi de kan\u0131t de\u011fildir. Ara\u015ft\u0131rma faaliyetlerini i\u00e7eren makul senaryolar, di\u011fer se\u00e7enekleri d\u0131\u015flamaz.<\/p>\n\n\n\n GER\u00c7EKLER\u0130N MUTLAKA ORTAYA \u00c7IKMASI G\u0130B\u0130 \u00d6ZELL\u0130KLER\u0130 VARDIR.<\/p>\n\n\n\n Bu hafta, Fred Hutchinson Kanser Ara\u015ft\u0131rma Merkezi’nde do\u00e7ent olan Jesse Bloom, genomik bir ar\u015fivden \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f<\/a> bir dizi k\u0131smi erken Wuhan \u015fehri insanlar\u0131n\u0131n genetik dizisini kurtar\u0131p analiz<\/a> etti\u011finde , bulduklar\u0131n\u0131n “SARS oldu\u011funa dair mevcut \u00f6nemli kan\u0131tlar\u0131” destekledi\u011fini s\u00f6yledi. Demek ki-CoV-2, deniz \u00fcr\u00fcnleri pazar\u0131 olay\u0131n\u0131n patlak vermesinden \u00f6nce de Wuhan’da dola\u015f\u0131yordu.” Hem \u00c7inli bilim adamlar\u0131n\u0131n ilk raporlar\u0131 hem de bu k\u0131\u015f yap\u0131lan daha yak\u0131n tarihli DS\u00d6 ara\u015ft\u0131rmas\u0131, 8 Aral\u0131k 2019’dan \u015fimdiye kadar kabul edilen en erken vaka da dahil olmak \u00fczere, ilk vakalar\u0131n \u00e7o\u011funun deniz \u00fcr\u00fcnleri pazar\u0131yla hi\u00e7bir ba\u011flant\u0131s\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 buldu. Dolay\u0131s\u0131yla asl\u0131nda deniz \u00fcr\u00fcnleri pazar\u0131, salg\u0131n\u0131n orijinal ba\u015flang\u0131\u00e7 yeri olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/a><\/p>\n\n\n\n Bir salg\u0131n\u0131n ba\u015fka bir yerde ba\u015flam\u0131\u015f olmas\u0131 ve sadece b\u00fcy\u00fck bir \u015fehir oldu\u011fu i\u00e7in Wuhan’da tespit edilmi\u015f olmas\u0131 da makul bir ihtimaldir. \u00c7in’in d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki, \u00f6zellikle vah\u015fi ya\u015fam \u00e7iftlikleri ve yarasa ma\u011faralar\u0131n\u0131n yak\u0131n\u0131ndaki b\u00f6lgelerdeki kan bankalar\u0131nda testler yapmak sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne yard\u0131mc\u0131 olabilir, ancak s\u0131n\u0131rl\u0131 istisnalar d\u0131\u015f\u0131nda, \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti bu t\u00fcr bir ara\u015ft\u0131rmay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmedi veya yapt\u0131ysa da sonu\u00e7lar\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131na izin vermedi.<\/p>\n\n\n\n \u0130NSANLI\u011eIN ORTAK B\u0130R \u00c7\u00d6Z\u00dcM\u00dc GELECEKTEK\u0130 MUHTEMEL PANDEM\u0130LER\u0130 DE KONTROL ALTINA ALACAKTIR.<\/p>\n\n\n\n Saklanan bu kadar \u00e7ok kan\u0131tla, Covid-19’un k\u00f6kenleri hakk\u0131nda kesin olarak bir \u015fey s\u00f6ylemek zor ve ger\u00e7ek bir soru\u015fturma yapmak i\u00e7in bir \u00e7ok zorluklarla kar\u015f\u0131la\u015fabilinir.. Maalesef baz\u0131 salg\u0131nlar\u0131n k\u00f6keni hi\u00e7bir zaman izlenememi\u015ftir!Ancak cevaplar\u0131m\u0131z reddedilse bile, yine de bu olaydan dersler \u00e7\u0131karmal\u0131y\u0131z.Belki de en \u00f6nemlisi, \u00f6yle ya da b\u00f6yle bir yarasa koronavir\u00fcs\u00fc salg\u0131n\u0131na maruz kalmam\u0131zd\u0131 ve yarasa koronavir\u00fcslerin insanlara s\u0131\u00e7rama yetene\u011fini g\u00f6steren daha \u00f6nceki ara\u015ft\u0131rma, dikkate al\u0131nmam\u0131\u015f \u00e7ok \u00f6nemli bir uyar\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bilim insanlar\u0131 ve h\u00fck\u00fcmet yetkilileri, \u00f6zellikle kaliteli halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 yat\u0131r\u0131mlar\u0131 sayesinde bir pandemiyi \u00f6nlemek i\u00e7in \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131 yapabilece\u011finden, do\u011fal hayatta ve laboratuvarlarda yarasalar ve vir\u00fcslerle nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n yararlar\u0131n\u0131 ve tehlikelerini tartmal\u0131d\u0131r. Tehdit edici patojenlerin geli\u015fti\u011finin bilindi\u011fi yerlerde titiz bir g\u00f6zetim ba\u015flatmak ve kurumlar\u0131m\u0131z\u0131 bir salg\u0131n\u0131n ilk belirtisine h\u0131zl\u0131 ve \u015feffaf bir \u015fekilde tepki vermeye daha iyi haz\u0131rlamak daha etkili olabilir. Ara\u015ft\u0131rmalar, tahminden \u00e7ok yan\u0131ta g\u00f6re a\u011f\u0131rl\u0131kland\u0131r\u0131labilir; b\u00f6ylece bunlar birbirini tamamlar ama ayn\u0131 de\u011ferde de\u011fildirler. Bir ma\u011farada veya bir petri kab\u0131nda tehlikeli bir vir\u00fcs bulmak faydal\u0131 olabilir, ancak bu, ka\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir ay\u0131y\u0131 d\u00fcrt\u00fcklemek gibidir.<\/p>\n\n\n\n Yarasalarla ilgili saha ara\u015ft\u0131rmas\u0131 daha dikkatli yap\u0131lmal\u0131yd\u0131. BSL-2 laboratuvarlar\u0131nda yarasa vir\u00fcsleri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmamal\u0131 ve esasen BSL-3 laboratuvarlar\u0131nda bile ara\u015ft\u0131rmalar yaln\u0131zca en s\u0131k\u0131 dikkatle yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Yarasalar laboratuvarlarda ciddi bir tehdit olarak ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Yarasalarla insan etkile\u015fimleri s\u0131k\u0131 d\u00fczenleme ve g\u00f6zetim alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmelidir.<\/p>\n\n\n\n Laboratuar olaylar\u0131n\u0131 uzun s\u00fcredir ele alan ara\u015ft\u0131rmac\u0131 muhabir Alison Young, 2015’ten 2019’a kadar federal h\u00fck\u00fcmetin mevcut tehlikeleri nedeniyle d\u00fczenlenen hastal\u0131k etkenlerini bildiren 450’den fazla kaza oldu\u011funu yazd\u0131<\/a> . \u0130ngiliz laboratuarlar\u0131nda bildirilen olaylarla kar\u015f\u0131la\u015fma oranlar\u0131 b\u00f6yleyken laboratuarlardaki her kaza olay\u0131n\u0131n bildirilmedi\u011fi de herkes taraf\u0131ndan bilinir.<\/p>\n\n\n\n Baz\u0131 bilim insanlar\u0131, yanl\u0131\u015fl\u0131kla pandemileri tetikleyebilecek patojenler \u00fczerine ara\u015ft\u0131rmalar yapmak i\u00e7in daha s\u0131k\u0131 kontroller ve daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir risk-fayda analizi uygulanmas\u0131n\u0131 \u00f6nerdiler. Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar hala bunun i\u00e7in de\u011ferli olabilir ve bu t\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yap\u0131laca\u011f\u0131 laboratuvarlar\u0131 yo\u011fun n\u00fcfuslu \u015fehirlerin d\u0131\u015f\u0131na ta\u015f\u0131mak \u00f6nerileri bu konuda k\u0131ymetlidir. <\/p>\n\n\n\n \u00c7in ile laboratuvar g\u00fcvenli\u011fi ve salg\u0131n g\u00f6zetimi dahil olmak \u00fczere bu konularda i\u015fbirli\u011fi yapmak hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Baz\u0131lar\u0131, \u00c7in’in pandemiye tepkisini ve buna yol a\u00e7m\u0131\u015f olabilecek bilimsel uygulamalar\u0131 ele\u015ftirmenin bu i\u015fbirli\u011fini tehlikeye ataca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Bu kadar \u00f6fkeli makalelerin \u00c7inli yetkilileri oldu\u011fundan ne kadar daha uzla\u015fmaz hale getirebilece\u011fini g\u00f6rmek zor.<\/p>\n\n\n\n \u00d6zellikle bol miktarda bulunan Asya kar\u015f\u0131t\u0131 \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bu tip iddialar\u0131n di\u011fer \u00fclkelerdeki bilim insanlar\u0131n\u0131 ,toplumdaki insanlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnde nas\u0131l \u015feytanla\u015ft\u0131rabilece\u011fi konusunda anla\u015f\u0131l\u0131r bir \u015fekilde ihtiyatl\u0131 olunmal\u0131l\u0131d\u0131r.Ama b\u00f6yle bir durumu s\u00fcrd\u00fcrmek neden onlar\u0131n da yarar\u0131na olsun ki?<\/p>\n\n\n\n 1979’da Sovyetler Birli\u011fi’nde \u015farbon bakterileriyle d\u00fczinelerce ki\u015finin \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olan bir laboratuvar kazas\u0131ndan sonra, \u00f6nde gelen Bat\u0131l\u0131 bilim adamlar\u0131 Sovyet h\u00fck\u00fcmetinin mazeretlerini<\/a> kabul ettiler ve fakat zamanla bunlar\u0131n hepsinin yalan oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu durum, sonu\u00e7 olarak otoriter \u00fclkelerdeki bilim insanlar\u0131 ve onlardan fayda sa\u011flayacak olanlar da ( halk) dahil olmak \u00fczere kimseye daha iyi g\u00fcvenlik standartlar\u0131 sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in bir yol a\u00e7\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmuyor.<\/p>\n\n\n\n Ancak ileriye d\u00f6n\u00fck daha iyi bir yol, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yarar ve d\u00fczenlemelere dayal\u0131 ger\u00e7ek k\u00fcresel i\u015fbirli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 ile olabilir. Mevcut itibar kay\u0131plar\u0131na ra\u011fmen, \u00c7in h\u00fck\u00fcmetinin de b\u00f6yle bir tabloyu tekrar ya\u015famak istemedi\u011fini varsaymal\u0131y\u0131z – \u00f6zellikle de SARS’\u0131n \u00c7in’de ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse.<\/p>\n\n\n\n Bu, kamu \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 ki\u015fisel h\u0131rslar\u0131n \u00f6n\u00fcne koyman\u0131n ve mevcut harika g\u00fcc\u00fcne ra\u011fmen bilimsel biyomedikal ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n da tehlikeler ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek anlam\u0131na gelir.<\/p>\n\n\n\n Bunu yapmak i\u00e7in h\u00fck\u00fcmet yetkilileri ve bilim insanlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck resme bakmalar\u0131 gerekiyor: Sadece utan\u00e7tan ka\u00e7\u0131nmak yerine nezaket i\u00e7inde ger\u00e7ek aranmal\u0131d\u0131r. Ortaya \u00e7\u0131kan sorunlar tamam\u0131yla k\u00fcresel oldu\u011fundan, \u00c7in’i su\u00e7laman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7en b\u00fcy\u00fck bir \u00e7er\u00e7eve geli\u015ftirilmelidir. Ve bir sonraki b\u00fcy\u00fck \u015feyin, \u00f6nceki bir s\u00fcr\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fck ayr\u0131nt\u0131ya \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck \u00f6zen g\u00f6stererek \u00e7\u00f6z\u00fclebilece\u011fi anlam\u0131na geldi\u011fini daha iyi anlamal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n d\u00fczeltme :<\/strong> 26 Haziran 2021<\/p>\n\n\n\n Bu makalenin daha \u00f6nceki bir versiyonu, Galveston Ulusal Laboratuvar\u0131’n\u0131n yak\u0131n zamanda emekli olan y\u00f6neticisi James Le Duc’un Wuhan laboratuvar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lma gereklili\u011fi hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015flerine kesin olmayan bir \u015fekilde at\u0131fta bulundu. Dr Le Duc Nisan 2020 kadar erken bir d\u00f6nemde Covid-19 k\u00f6kenini ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in laboratuvar kat\u0131l\u0131m\u0131na bakman\u0131n uygun olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Bu konudaki fikrini de\u011fi\u015ftirmedi ve buna ancak son zamanlarda inanmaya ba\u015flad\u0131. Ayr\u0131ca Galveston laboratuvar\u0131, pek \u00e7ok de\u011fil, birka\u00e7 Wuhan biyog\u00fcvenlik uzman\u0131n\u0131 e\u011fitti.<\/p>\n\n\n\nV\u0130R\u00dcSLER\u0130N \u00d6NEM\u0130 \u0130HMAL M\u0130 ED\u0130LD\u0130?<\/h2>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\u0130lk kez, bilimin kendisi bir pandemiye haz\u0131rlanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bir pandemiye neden olmu\u015f gibiydi.<\/h1>\n\n\n\n
Koronavir\u00fcs’lerin tehlikeleri \u00fczerine t\u00fcm d\u00fcnyada y\u0131llarca s\u00fcren ara\u015ft\u0131rmalar ve d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda laboratuvarlardaki kaza ve hatalar\u0131n ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ge\u00e7mi\u015fi, bilim insanlar\u0131na bu hastal\u0131k kayna\u011f\u0131 ve s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131rken dikkatli olmalar\u0131 i\u00e7in bir\u00e7ok neden sa\u011flad\u0131. Ancak bilim insanlar\u0131n\u0131 rahats\u0131z eden s\u0131k\u0131 g\u00fcvenlik uygulamalar\u0131 hep devam etti.<\/h2>\n\n\n\n